ANW logo

Archives Network Wales

Search the collections:        Search help | Advanced search   | Browse by repository

Browse the indices: Combined(searchable) Personal names Corporate names Places Subjects

[Cymraeg]

[Home]

[New to Archives?]

[Family history]

[Admin menu]

List of repositories  |  List of collections at National Library of Wales  |  Repository home page  |  Contact details

National Library of Wales
S.R. a J.R., llawysgrifau (manuscripts)

Reference code(s): GB 0210 MSSRJR

Held at: National Library of Wales

Title: Llawysgrifau S.R. a J.R.

Short Title: S.R. a J.R., llawysgrifau (manuscripts)

Creation date(s): 1779-1885

Level of description: Fonds

Extent: 154 cyfrol

Name of creator(s): Samuel Roberts (S.R.); John Roberts (J.R.)

CONTEXT

Administrative/Biographical history: Roedd Samuel Roberts (S.R.) yn weinidog Annibynol, awdur, golygydd a diwygiwr Radicalaidd. Ganwyd ar 6 Mawrth 1800 yn Llanbrynmair, sir Drefaldwyn, yr ail blentyn a'r mab hynaf i'r Parch. John Roberts (1767-1834) a'i wraig Mary (m. 1848). Ym 1806 symudodd y teulu i fferm Y Diosg i fyw. Cafodd S.R. ei addysgu gan ei dad, ac o 1819 yn yr academi yn Llanfyllin (a symudwyd wedi hynnu i'r Drenewydd). Cafodd ei ordeinio ym 1827 fel cyd-weinidog i'w dad yn Llanbrynmair a daeth yn adnabyddus fel pregethwr. Ym 1835 roedd yn ysgrifennydd Apel y Capeli Annibynol Cymreig a geisiai ddileu dyledion y capeli yng Ngogledd Cymru. Ymgyrchodd dros ddiwygio cymdeithasol ac addysgiadol, gan fynegi ei farn yn y wasg a mewn traethodau eisteddfodol. Ceisiodd wella iechydiaeth, technegau amaethyddol, twf economaidd a trafnidiaeth yng nghefn gwlad Cymru. Yn 1843 cychwynnodd Y Cronicl, papur newydd Radicalaidd misol a ddaeth yn neillduol o boblogaidd. Roedd S.R. yn lwyrymorthodwr ac yn heddychwr ymroddgar, gwrthwynebai caethwasaeth a chefnogai rhoi'r bleidlais i ferched. Roedd hefyd o blaid diwygio hawliau tenantiaid, yn rhannol oherwydd yr anghytundebau parhaol rhwng ei deulu a stiward stad Wynnstay, perchennog Y Diosg. Hyn yn y pen draw barodd i S.R. ymfudo i Tennessee i sefydlu trefedigaeth Gymreig yn Scott County. Aeth ei frawd G.R. a'i deulu yno ym 1856 ac ymunodd S.R. a nhw ym 1857. Ond cafodd yno fwy o broblemau gyda goruchwylwyr tir, a rhoddwyd ei fywyd mewn perygl oherwydd ei ddaliadau heddychol yn ystod y Rhyfel Cartref, 1861-1865. Methodd yr ymgais a dychwelodd S.R. i Gymru ym 1867 i fyw gyda'i frawd J.R. yng Nghonwy. Sefydlodd papurau newydd wythnosol Y Dydd ym 1868 a'r Celt ym 1878. Ymysg ei gyhoeddiadau roedd Dau draethawd (Caernarfon, 1834), Cofiant y Parch. John Roberts, o Lanbrynmair (Llanelli, 1837), Farmer Careful of Cilhaul Uchaf (1850), Diosg Farm: a sketch of its History (Drenewydd, 1854), Gweithiau (Dolgellau, 1856), Pregethau a darlithiau (Utica, N.Y., 1865), Funeral addresses (Conwy, 1880) a Pleadings for reforms (Conwy, 1880). Bu farw yng Nghonwy ar 24 Medi 1885.
Ganwyd ei frawd, John (J.R.), gweinidog Annibynol ag awdur, yn Llanbrynmair ar 5 Tachwedd 1804. Ym 1831 aeth yntau i'r academi yn y Drenewydd, cyn dychwelyd i Lanbrynmair ym 1834, ar ôl marwolaeth ei dad, i rannu gwaith S.R. Cafodd gyfnodau yn weinidog yn Abergele, 1838-1839, Rhuthin, 1848-1857, ac yn eglwys Gymraeg Aldersgate Street yn Llundain, 1857-1860. Daeth yn ôl i Gymru yn 1860 ac ymsefydlu ym Mrynmair, Conwy. Roedd J.R. yn adnabyddus fel dadleuwr dawnus a radical, ac ef oedd golygydd Y Cronicl o 1857 hyd ei farwolaeth. Roedd ei ddiddordebau yn llai eang na'i frawd, yn tueddu tuag at dadleuon eglwysig ac enwadol. Cyhoeddodd hefyd nifer o weithiau ar destunau crefyddol. Priododd Ann Jones, Llansansiôr, ym 1838, a cawsant dau blentyn, ond bu farw y tri ohonynt cyn ei farwolaeth yntau ar 6 Medi 1884.
Ganwyd y brawd ieuengaf, Richard (Gruffudd Rhisiart; G.R.), yn y Diosg ar 5 Tachwedd 1810. Ymddiddorai mewn llenora, ysgrifennodd eitemau i'r Cronicl a chylchgronnau eraill, yn ogystal a nofel, Jeffrey Jarman (Machynlleth, [1855]), ond ei brif gyfrifoldeb oedd rhedeg y fferm. Priododd ag Anne Jones, Castell Bach, ym 1853 a cawsant un ferch, Margaret. Yn 1856 ymfudodd y teulu i Tennessee a sefydlu fferm o'r enw Brynyffynon. Arhosodd G.R. a'i deulu yno tan 1872 cyn dychwelyd i fyw yng Nghonwy gyda'i frodyr. Yn y cyfnod yma cychwynodd yntau bregethu. Bu farw ar 25 Gorffennaf 1883, a'i wraig ym 1886.

CONTENT

Scope and content/abstract: Papurau teulu Roberts, Llanbrynmair a Chonwy, 1779-1885, yn cynnwys dyddiaduron Samuel Roberts (S.R.), 1843-1885 gyda bylchau; gohebiaeth S.R. a'i dad, John Roberts, ymysg eraill, 1800-1884; pregethau a nodiadau pregethau S.R., [1827x1885], ei frodyr John Roberts (J.R.), [1829x1884], a Gruffydd Rhisiart (G.R.), [c. 1872]-1883, eu tad, John Roberts, [19 gan. cynnar], Jenkin Lewis, [1779x1811], Thomas Jones, 1794-1821, a John Breese, 1828-1829; traethodau, erthyglau ac anerchiadau gan S.R., J.R. ac eraill, [1820x1885], llawer ohonynt ar gyfer eu cyhoeddi yn Y Cronicl; llyfrau casglu, 1828-1881, yn bennaf ar gyfer Apel y Capeli Annibynol Cymreig, 1835; barddoniaeth ac emynau gan S.R. ac eraill, [1820x1885]; nodiadau amrywiol a phapurau eraill S.R., [c. 1807]-[1885], a J.R., 1857-[1884]; 'Llawlyfr y Gweithiwr' gan G.R., 1875; cyfrifon a phapurau eraill mewn perthynas a Thomas Jones ac ysgolion Dinbych a St. Sior, Sir Ddinbych, 1791-1866. = Papers of the Roberts family of Llanbrynmair and Conwy, 1779-1885, including diaries of Samuel Roberts (S.R.), 1843-1885 with gaps; correspondence, 1800-1884, mainly of S.R. and his father, John Roberts; sermons and sermon notes of S.R., [1827x1885], his brothers John Roberts (J.R.), junior, [1829x1884], and Gruffydd Rhisiart (G.R.), [c. 1872]-1883, John Roberts, senior, [early 19 cent.], Jenkin Lewis, [1779x1811], Thomas Jones, 1794-1821, and John Breese, 1828-1829; essays, articles and addresses by S.R., J.R. and others, [1820x1885], many intended for publication in Y Cronicl; collecting books, 1828-1881, mainly for the Welsh Congregational Churches Appeal Fund, 1835; poetry and hymns by S.R. and others, [1820x1885]; miscellaneous notes and other papers of S.R., [c. 1807]-[1885], and J.R., 1857-[1884]; G.R.'s 'Llawlyfr y Gweithiwr', 1875; accounts and other papers relating to Thomas Jones and to Denbigh and St. George schools, Denbighshire, 1791-1866.

ACCESS AND USE

Language/scripts of material: Cymraeg, Saesneg.

System of arrangement: Trefnwyd yn ôl rhifau cyfeirnod llawysgrifau LlGC: NLW MSS 3265-8, 9511-98, 11891-2, 14035-94.

Conditions governing access: Dim gwaharddiadau.

Conditions governing reproduction: Amodau hawlfraint arferol.

Finding aids:

ARCHIVAL INFORMATION

Appraisal, destruction and scheduling information: Cadwyd yr holl gofnodion/papurau a rhoddwyd i'r Llyfrgell.

Accruals: Ni ddisgwylir ychwanegiadau.

Archival history: Ymddengys i'r llawysgrifau gael eu hetifeddu gan Margaret Roberts, merch Gruffudd Rhisiart, a wedyn gan ei merched hi, Anne Grace Williams a Catherine E. Williams, Gyffin. Ym 1921 priododd Anne Grace Williams a'r Parch. J. Luther Thomas.

Immediate source of acquisition: Rhodd gan Miss C. E. Williams, Gyffin, 1932 (NLW MSS 9511-98); rhoddion gan y Parch. J. Luther Thomas, Cwmafon, [1931] (NLW MSS 3265-8), Gorffennaf 1938 (NLW MSS 11891-2), Mai 1940 (NLW MSS 14035-58, 14061-94), a Medi 1940 (NLW MSS 14059-60).

ALLIED MATERIALS

Related material: Mae papurau eraill y teulu yn NLW, J. Luther Thomas Archive (heb ei gatalogio; adnabyddir hefyd fel 'The Tennessee Papers'); gweler hefyd NLW MSS 491E, 528-529A, 589-590C, 9454D, 12570D, 13189-13200, 16343E.

DESCRIPTION NOTES

Note: Teitl yn seiliedig ar y cynnwys.

Archivist's note: Lluniwyd y disgrifiad gan Bethan Ifans ar gyfer cynllun ôl-drosi llawysgrifau NLW, a'i adolygu gan Rhys Morgan Jones. Defnyddiwyd y ffynonellau canlynol wrth lunio'r disgrifiad hwn: Handlist of Manuscripts in the National Library of Wales, Cyfrol III (Aberystwyth, 1961); Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (Llundain, 1953); Y Bywgraffiadur Cymreig 1951-1970 (Llundain, 1997); E. Pan Jones, Cofiant y tri brawd o Llanbrynmair a Conwy (Bala, 1892); Wilbur S. Shepperson, Samuel Roberts: a Welsh colonizer in Civil War Tennessee (Knoxville, 1961); Glanmor Williams, Samuel Roberts, Llanbrynmair (Caerdydd, 1950); gwefan AncestryLibrary (gwelwyd Ionawr 2009).

Rules or conventions: Wrth lunio'r disgrifiad hwn dilynwyd canllawiau LlGC a seiliwyd ar ISAD(G) Ail Argraffiad; rheolau AACR2; ac LCSH.

Date(s) of descriptions: Mai 2008 ac Ebrill 2009


INDEX ENTRIES
Subjects
Roberts, John, | 1767-1834 | Correspondence
Roberts, John, | 1804-1884 | Archives
Roberts, Samuel, | 1800-1885 | Archives
Roberts, Samuel, | 1800-1885 | Diaries
Schools | Wales | Denbighshire | Archives
Sermons | Wales
Sermons, Welsh | 19th century

Personal names
Breese , John , 1789-1842
Jones , Thomas , 1756-1820
Lewis , Jenkin , 1760-1831
Roberts , John , 1767-1834
Roberts , John , 1804-1884
Roberts , Richard , 1810-1883
Roberts , Samuel , 1800-1885

Corporate names

Places
Conwy (Wales)
Llanbrynmair (Wales)
Tennessee ()

List of repositories  |  List of collections at National Library of Wales  |  Repository home page  |  Contact details